Początki i rozwój przestrzenny miasta

Autor: Sławomir Kulpa 

Początki Wodzisławia Śląskiego jako miasta lokacyjnego sięgają połowy XIII w. Za założyciela miasta uważa się księcia opolsko-raciborskiego Władysława, który był inicjatorem powstania wielu ośrodków miejskich. Z jego działalnością należy wiązać również lokację Wodzisławia. Chociaż brak jest aktu lokacyjnego, to należy przyjąć, że miasto powstało pomiędzy rokiem 1246, kiedy Władysław rozpoczyna swoje panowanie, a pojawieniem się w 1257 r. zakonu franciszkanów, którzy mieli otrzymać w tym roku konwent i mieszkanie.

Pewnym potwierdzeniem lokacji Wodzisławia w tym czasie jest dokument lokacyjny pobliskiego Pszowa z 1265 r., gdzie wymienia się bez podania nazwy pobliskie forum. W tym czasie, w pobliżu miasta, obok funkcjonujących już wsi powstają nowe zakładane na prawie niemieckim. Pośrednim dowodem lokacji Wodzisławia przez księcia Władysława może być również nazwa miasta, która stanowi nazwę dzierżawczą i pamiątkową przyjętą na jego cześć - „Wlodislavia civitas”.

Prowadzone badania archeologiczne wskazują, że jakaś akcja budowlana na terenie miasta mogła mieć miejsce jeszcze w latach dwudziestych XIII w., o czym świadczą odkrycia z rejonu klasztoru pofranciszkańskiego i ulicy Księżnej Konstancji. Czy jest to najstarsze świadectwo jakiejś akcji formowania się Wodzisławia? Trudno na tym etapie jednoznacznie rozstrzygnąć. Warto nadmienić, że przed 1217 r. pojawiała się w pobliskim Raciborzu grupa osadników - cudzoziemców pochodzących z terenów północnych Niemiec, Belgii i Holandii, którzy dostali od księcia opolskiego Kazimierza liczne swobody prawne i możliwość wolnego handlu. Wiązało się to z nadaniem jej mieszkańcom prawa flamandzkiego. Być może grupa tych ludzi dotarła również wówczas na tereny Wodzisławia?

Pierwsze osadnictwo na tym terenie mogło być przerwane w 1241 r. kilkukrotnymi najazdami mongolskimi na te ziemie. Wraz z objęciem księstwa opolsko-raciborskiego przez Władysława w 1246 r. następuje odrodzenie życia gospodarczego i społecznego tych ziem. Książę kontynuował politykę swego ojca, księcia Kazimierza. Dokonujące się przemiany w XIII w. uznawane są za przełomowe, a powstawanie ośrodków miejskich jest najważniejszym elementem tej rewolucji. U podstaw kształtowania się miast były zmiany prawne, które umożliwiały funkcjonowanie osiedli na nowych zasadach.

Rozwiązania ustrojowe dla powstających wówczas miast wykształciły się na terenie Niemiec i jako ukształtowany model były powielane na innych terenach. Dostosowywano je do warunków lokalnych. W procesie lokacyjnym Wodzisławia zastosowano najpewniej jeden z rodzajów prawa magdeburskiego. Pojawienie się zachodnich wzorców prawnych, było w początkowym okresie lokacji, związane z wprowadzeniem nowych osadników, tworzących wyodrębnione gminy. Ich powstanie było ściśle uzależnione od immunitetów nadawanych przez księcia.

Okres wielkiej reformy to czas zderzenia kultur. Obecność w organizowanych miastach ludności miejscowej oraz przybyszów z Europy Zachodniej, reprezentantów dwóch różnych światów, wytwarza pewną kulturę miejską. Zróżnicowana struktura etniczna stała się z czasem źródłem konfliktów politycznych i ekonomicznych.

Proces lokacji każdego miasta rozłożony był w czasie. Ewolucja ta przebiegała od nadania przywilejów grupie kolonistów, poprzez ustanowienie wójta i podporządkowanie prawu dotychczasowych mieszkańców. Kolejnym etapem było ukonstytuowanie się samorządu w postaci rady miejskiej. Powstanie organów samorządu miejskiego konstytuowało miasto komunalne. Członków rady (rajców) wybierano z gremiów mieszkańców na daną kadencję. Rada zajmowała się sprawami: sądownictwa, porządkowymi i handlu. Przywileje lokacyjne stanowiły również podstawę do ukształtowania się struktur społecznych.

Mieszkańców miast dzielono zasadniczo na dwie grupy: obywateli miasta i plebs. Obywatele miejscy posiadali na terenie miasta nieruchomość na prawie wieczystej dzierżawy, za który płacić musieli czynsz. Korzystali oni z prawa miejskiego. Mieszczanie byli grupą zróżnicowaną społecznie. Część z nich trudniła się kupiectwem, uprawiała wolne zawody. Reszta stanowiła pospólstwo, do którego zaliczano rzemieślników, zrzeszonych w cechach. Najniższą warstwę stanowił plebs, który nie posiadał praw miejskich i złożony był zwykle z ludności pobliskich wsi.

Wraz z lokacją nowego ośrodka nastąpił rozwój przestrzenny. Zmiany te miały charakter rewolucyjny w komponowaniu urbanistycznym. Lokacja miasta wiązała się z powstaniem jego charakterystycznego, szachownicowego rozplanowania. Rozmierzenie miasta rozpoczęto od wytyczenia kwadratowego Rynku o wymiarach 20x20 prętów (około 96x96 m) oraz wychodzących z niego głównych ciągów komunikacyjnych w postaci 12 ulic.