Położenie Wodzisławia Śląskiego

Autor: Sławomir Kulpa 

Lokowane w połowie XIII w. na prawym brzegu rzeki Leśnicy miasto Wodzisław Śląski to jeden z ważniejszych historycznie ośrodków Górnego Śląska. Położenie Wodzisławia na przedpolu Bramy Morawskiej odcisnęło swe piętno na jego historii, gospodarce, kulturze i klimacie.

Miasto położone jest na Wyżynie Śląskiej na pograniczu trzech jednostek geograficznych: Płaskowyżu Rybnickiego, Kotliny Raciborskiej i Kotliny Ostrawskiej, w odległości 44 km od Cieszyna, 12 km od Rybnika i Jastrzębia, 20 km od Raciborza i 17 km od Żor. Cały ten obszar stanowi rozległe obniżenie przedpola Karpat. Jego północną część zajmuje urozmaicony pod względem ukształtowania Płaskowyż Rybnicki, porozcinany licznymi dolinami rzecznymi tworzącymi garby międzydolinne. Występują tu pokrywy lessowe i lessopodobne z dużą ilością parowów i wąwozów.

Rzeźba terenu

Rzeźba powierzchni jest bardzo urozmaicona sięgająca od 230 do 280 m n.p.m. Malownicze wzgórza poprzecinane są rozczłonkowaną doliną rzeki Leśnicy i jej dopływami. Centralną część miasta zajmuje cypel wysoczyzny wznoszący się ku północy od dna szerokiej doliny. Od zachodu i wschodu odcinają miasto wąwozy.

Szlaki handlowe

Położenie Wodzisławia na przedpolu Bramy Morawskiej, będącym naturalnym połączeniem południa Europy z jej północą, już od pradziejów sprzyjało licznym kontaktom kulturowym. Przybierały one różną formę i zakres. Początkowo opierały się one na wymianie międzygrupowej, by z czasem przyjąć formę zekonomizowanych kontaktów handlowych. Tędy też odbywały się w różnych okresach przemieszczenia ludności.

Obok głównego szlaku komunikacyjnego, jakim była Brama Morawska, ważną rolę w kontaktach handlowych odgrywał szlak biegnący doliną Olzy od Przełęczy Jabłonkowskiej w kierunku Niziny Węgierskiej. Poprzez rejon Wodzisławia przebiegał szlak z Małopolski i Rusi do Czech. Od XIII w. rozwinął się tzw. szlak solny prowadzący wariantowo z Krakowa przez Nysę lub Bramę Morawską do Czech i Niemiec. Tym szlakiem sól z żup krakowskich docierała na rynki europejskie.

Oprócz różnych wariantów szlaków południowych funkcjonował szlak równoleżnikowy łączący Europę Zachodnią z Europą Wschodnią. Jego komunikacyjne drogi krzyżowały się w rejonie Wodzisławia, przyczyniając się do rozwoju gospodarczego funkcjonującego miasta. Bezpośrednim dowodem kontaktów zachodniej i wschodniej Europy są importowane przedmioty odkryte podczas badań archeologicznych.

Wpływ położenia miasta na jego historię

Położenie Wodzisławia miało istotny wpływ na zmiany przynależności terytorialnej. W historii miasta jak w soczewce odbijały się złożone dzieje polityczne. Początkowo granice pomiędzy poszczególnymi obszarami zasiedlone były przez wspólnoty regionalne. Miały one charakter umowny. Najpewniej rolę wyznaczników plemiennych granic stanowiły elementy krajobrazu.

Początki linearnego charakteru granic wiążą się ze średniowieczem. W dobie funkcjonowania związków plemienno-rodowych rejon Wodzisławia należał do terytorium Golęszyców. Jednym z jego ośrodków był gród słowiański w Lubomi funkcjonujący od VII do XI w. Na terenie Śląska nie wytworzyła się w tym czasie żadna organizacja ponadplemienna. Najprawdopodobniej na przełomie IX i X w. obszar ten wszedł w zasięg wpływów państwa wielkomorawskiego.

Od 990 r. Śląsk należał do państwa pierwszych Piastów. W XI w. ziemia wodzisławska znalazła się w obrębie wpływów państwa czeskiego, pozostając pod jurysdykcją kościelną biskupa wrocławskiego. Ziemie te ponownie powróciły do państwa Piastów w XII w. Zgodnie z testamentem Bolesława Krzywoustego z 1138 r. weszły one w skład dzielnicy jego najstarszego syna Władysława Wygnańca (1105-1159) i kształtującego się wówczas księstwa raciborskiego. W 1281 r. Wodzisław był częścią księstwa opolsko–raciborskiego pozostającego od 1327 r. w lennej zależności od Korony Czeskiej. Po bezpotomnej śmierci księcia raciborskiego Leszka w 1336 r. miasto stało się częścią księstwa opawsko-raciborskiego Mikołaja II (1288-1365). Jego następcą na terytorium księstwa został Jan (ok.1332-1380/1382), który w dokumencie z 1366 r. został właścicielem m.in. Wodzisławia. W wyniku kolejnych podziałów księstwa raciborskiego dokonanego w 1437 r. pomiędzy Mikołajem V i Wacławem II Wodzisław stał się częścią księstwa karniowskiego.

Próby wyodrębnienia Wodzisławia w końcu XV w. jako księstwa kończą się ostatecznie wydzieleniem ziem i powstaniem w 1502 r. mniejszego państwa stanowego z siedzibą w Wodzisławiu (Status Minor Loslensis). Pozostawało ono początkowo częścią Królestwa Czech, a od 1526 r. Niemieckiego Cesarstwa Habsburgów, wchodząc w skład księstwa opawskiego prowincji śląskiej.

W wyniku wojen śląskich w 1743 r. Wodzisław, jako miasto prywatne, został włączony do państwa pruskiego. Przyłączenie do państwa polskiego nastąpiło po powstaniach śląskich w 1922 r.